30 Bin Üyemize Katılın
E-Bülten yayınlarımız için abone olun.


Elektrik Piyasası Nedir? Elektrik Piyasası Terimleri Nelerdir?

Elektrik Piyasası Nedir?

Elektrik Piyasası, elektrik enerjisinin üretim, iletim, dağıtım, piyasa işletimi, toptan satış, perakende satış, ithalat ve ihracat faaliyetleri ile bu faaliyetlere ilişkin iş ve işlemlerden oluşan bir piyasadır.

Üretildiği anda tüketilmesi gereken elektrik enerjisinde, tüketim aylara, günlere ve günün saatlerine göre farklılık göstermektedir. Bu sebeple, elektrik enerjisi talebi ve arzının her saniye dengelenmesi gerekmektedir. Elektrik Piyasası’nda yürütülen tüm faaliyetler bunun üzerine kuruludur [1].

2001 yılında yürürlüğe giren 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile Türkiye elektrik piyasasının yeniden yapılandırılması amaçlanmıştır. 2013 yılında yürürlüğe giren 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (EPK) ile 4628 sayılı kanunun pek çok hükmü yürürlükten kaldırılarak 4628 sayılı Kanunu’nun adı Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun olarak değiştirilmiştir. Temel amaçlar açısından eski ve yeni EPK arasında ciddi bir fark yoktur [2].

Elektrik Piyasası faaliyetleri 14.03.2013 tarihinde kabul edilen “6446 Numaralı Elektrik Piyasası Kanunu” kapsamında yürütülmektedir. Bu kanun ile, “Elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreyle uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için, rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren, mali açıdan güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması ve bu piyasada bağımsız bir düzenleme ve denetimin yapılmasının sağlanması” amaçlanmaktadır.

Elektrik Piyasası Kanunu ile elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı, toptan veya perakende satışı, ithalat ve ihracatı, piyasa işletimi ile bu faaliyetlerle ilişkili tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülükleri ortaya konmuştur.

2000’li yılların başlarında Türkiye’de 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ve 4646 sayılı Doğal Gaz Kanunu’nun çıkarılması ile enerji alanında AB mevzuatına uyum çalışmalarının önemli bir parçasını teşkil eden hukuki altyapı oluşturulmuştur. Türkiye iletim sisteminin şuan Avrupa iletim sistemi ile paralel çalışmaktadır [1].

Elektrik Piyasası Kanunu ile elektrik tedariki hizmetinin, niteliği gereği kamu hizmeti olduğu fikri tamamen terkedilmiş; sektörün üretim, toptan satış ve perakende satış aşamaları rekabete açılmıştır. Elektrik enerjisinin ticari bir mal gibi alınıp satıldığı organize elektrik ticareti oluşturulmuştur. Serbestleşmeyi temin edecek piyasa kuralları uygulanmaya başlanmıştır. İkili Anlaşma Piyasası ve bu piyasayı tamamlayıcı nitelikte olan Spot ve Gerçek Zamanlı Piyasa elektrik enerjisi alım-satımının yapıldığı piyasalar olarak tanımlanmıştır [1].

Elektrik Piyasası Kanunu ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK)’na, eşit muamele, etkin rekabet koşulları ve piyasanın verimli şekilde işleyişini güvence altına almak amaçları ile endüstri temsilcilerinin hak ve sorumluluklarını ortaya koyan lisansları yayınlama, performans standartlarını onaylama, değiştirme ve yürütme, uyuşmazlıkları çözme, fiyatlandırma ilklerini belirleme, piyasayı izleme, piyasadaki gidişatı kanuna ve lisans koşullarına uygun hale getirme alanlarında sorumluluk getirmiştir [1].

Bugün Türkiye Elektrik Piyasası’nda elektrik enerjisinin alınıp satılabildiği, İkili Anlaşmalar Piyasası, Gün İçi Piyasası, Gün Öncesi Piyasası ile Dengeleme Güç Piyasası mevcuttur.

Elektrik Piyasası’na ilişkin olarak EPDK tarafından düzenlenen tarifeler ise şu şekildedir; İletim Tarifesi (bağlantı, sistem kullanımı ve işletimi), Dağıtım Tarifesi (bağlantı ve sistem kullanımı), Perakende Satış Tarifesi (serbest olmayan tüketiciler için) ve Enerji Üretim Anonim Şirketi (EÜAŞ) Toptan Satış Tarifesi’dir [1].  

Elektrik Piyasası’nda Yer Alan Terimler Nelerdir?

Elektrik Piyasası’nda yer alan önemli terimleri şekilde sıralayabiliriz:

Dağıtım Tesisi: İletim tesislerinin ve dağıtım gerilim seviyesi 36 V ve altı gerilim seviyesi ile üretim ve tüketim tesislerine ait şalt sahalarının bittiği noktadan sonraki nihayet direğinden, alçak gerilim seviyesinden bağlı tüketicilerin yapı bina giriş noktalarına kadar, bina giriş ve sayaç arası hariç, elektrik dağıtımı için teçhiz edilmiş tesis ve teçhizat ile dağıtım şirketince teçhiz edilen ya da devralınan sayaçlardır.

İletim Tesisi: Üretim veya tüketim tesislerinin 36 kV üstü gerilim seviyesinden bağlı olduğu üretim veya tüketim tesisi şalt sahasından sonraki nihayet direğinden itibaren iletim şalt sahalarının orta gerilim fiderleri de dahil olmak üzere dağıtım tesislerinin bağlantı noktalarına kadar olan tesislerdir.

Görevli Tedarik Şirketi: Dağıtım ve perakende satış faaliyetlerinin hukuki ayrıştırması kapsamında kurulan veya son kaynak tedariği yükümlüsü olarak Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından yetkilendirilen tedarik şirketidir.

Üretim Şirketi: Sahip olduğu, kiraladığı, finansal kiralama yoluyla edindiği veya işletme hakkını devraldığı üretim tesisi ya da tesislerinde elektrik enerjisi üretimi ve ürettiği elektriğin satışıyla iştigal eden özel hukuk hükümlerine tabi tüzel kişidir.

İmdat Grupları: Can ve mal kaybını önlemek amacıyla sadece elektrik enerjisi kesilmelerinde kullanılan elektrojen gruplarıdır.

Merkezî Uzlaştırma Kuruluşu: Piyasa katılımcıları arasındaki ilgili yönetmelikle belirlenecek olan mali işlemleri yürütmek üzere kullanılan, 6/12/2012 tarihli ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’na göre merkezî takas kuruluşudur.

Organize Toptan Elektrik Piyasaları: Elektrik enerjisi, kapasitesi veya perakende alış satışının gerçekleştirildiği ve piyasa işletim lisansına sahip merkezî bir aracı tüzel kişilik tarafından organize edilip işletilen gün öncesi piyasası, gün içi piyasası ile sermaye piyasası aracı niteliğindeki standardize edilmiş elektrik sözleşmelerinin ve dayanağı elektrik enerjisi ve/veya kapasitesi olan türev ürünlerin işlem gördüğü ve Borsa İstanbul Anonim Şirketi tarafından işletilen piyasaları ve Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi tarafından organize edilip işletilen dengeleme güç piyasası ve yan hizmetler piyasası gibi elektrik piyasalarıdır.

Türev Piyasalar: İleri bir tarihte teslimatı veya nakit uzlaşması yapılmak üzere elektrik enerjisinin ve/veya kapasitesinin, bugünden alım satımının yapıldığı piyasalardır.

Önlisans: Üretim faaliyetinde bulunmak isteyen tüzel kişilere, üretim tesisi yatırımlarına başlamaları için gerekli onay, izin, ruhsat ve benzerlerinin alınabilmesi için belirli süreli verilen izindir.

Perakende Satış: Elektriğin tüketicilere satışıdır.

Toptan Satış: Elektrik enerjisinin ve/veya kapasitesinin tekrar satışı için satışıdır.

Serbest Tüketici: Kurul tarafından belirlenen elektrik enerjisi miktarından daha fazla tüketimi bulunduğu veya iletim sistemine doğrudan bağlı olduğu veya organize sanayi bölgesi tüzel kişiliğini haiz olduğu için tedarikçisini seçme hakkına sahip gerçek veya tüzel kişidir.

Son kaynak Tedariği: Serbest tüketici niteliğini haiz olduğu hâlde elektrik enerjisini, son kaynak tedarikçisi olarak yetkilendirilen tedarik lisansı sahibi şirket dışında bir tedarikçiden temin etmeyen tüketicilere elektrik enerjisi tedariğidir.

Tarife: Elektrik enerjisinin ve/veya kapasitenin iletimi, dağıtımı ve satışı ile bunlara dair hizmetlere ilişkin fiyat, hüküm ve şartları içeren düzenlemelerdir.

Tedarikçi: Elektrik enerjisi ve/veya kapasite sağlayan üretim şirketleri ile tedarik lisansına sahip şirketlere verilen isimdir.

Tedarik Şirketi: Elektrik enerjisinin ve/veya kapasitenin toptan ve/veya perakende satılması, ithalatı, ihracatı ve ticareti faaliyetleri ile iştigal edebilen tüzel kişidir.

Tesis: Elektrik enerjisi üretimi, iletimi veya dağıtımı faaliyeti yürütülen veya yürütülmeye hazır tesis, şebeke veya teçhizattır.

Uluslararası Enterkonneksiyon: Ulusal elektrik sisteminin diğer ülkelere ait elektrik sistemi ile senkronparalel, asenkron paralel, ünite yönlendirmesi veya izole bölge yöntemlerinden birinin kullanılmasıyla işletilmesini esas alan enterkonneksiyonudur.

Genel Aydınlatma: Otoyollar ve özelleştirilmiş erişme kontrollü karayolları hariç, kamunun genel kullanımına yönelik bulvar, cadde, sokak, alt-üst geçit, köprü, meydan ve yaya geçidi gibi yerler ile halkın ücretsiz kullanımına açık ve kamuya ait park, bahçe, tarihî ve ören yerlerinin aydınlatılması ile trafik sinyalizasyonu aydınlatılmasını kapsamaktadır.

Enerji Borsası: Elektrik enerjisinin Gün Öncesi ve Spot Piyasa’da ticarete konu olmasını sağlayan bir organize piyasadır.

Gün Öncesi Piyasası (Spot Piyasa): Bir gün sonrası teslim edilecek uzlaştırma dönemi bazında elektrik enerjisi alış-satış işlemleri için kurulan ve Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ) tarafından işletilen organize toptan elektrik satış piyasasıdır.

Gün İçi Piyasası: Elektrik teslimat saatinden en az 90 dakika öncesinde elektrik ticareti ve dengeleme faaliyetleri için kullanılan Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ) tarafından işletilen organize bir piyasadır.

Dengeleme Güç Piyasası (Gerçek Zamanlı Piyasa): Elektriğin teslimat saatinde arızalar ve/veya tahmin sapmaları nedeniyle arz ve talebin dengelenememesi durumlarında dengeleme faaliyetleri için kullanılan Sistem İşletmecisi (TEİAŞ) tarafından işletilen ve Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ) tarafından uzlaştırılan organize bir piyasadır.

İkili Anlaşma: Gerçek ve tüzel kişiler arasında özel hukuk hükümlerine tabi olarak, elektrik enerjisi ve/veya kapasitenin alınıp satılmasına dair yapılan ve Kurul onayına tabi olmayan ticari anlaşmalarıdır.

Kaynaklar:
1) Mehmet İBİŞ (2018), “Türkiye Elektrik Piyasası ve Denetimi”
2) ERcüment Camadan (2018), “Türkiye’de Elektrik Tarifeleri-Kapsamlı Bir Giriş”

3) 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir