30 Bin Üyemize Katılın
E-Bülten yayınlarımız için abone olun.


Elektrik Piyasası Faaliyetleri Nelerdir?

Elektrik Piyasası Kanunu hükümleri uyarınca lisans almak koşuluyla yürütülebilecek faaliyetler şunlardır [1]:

1. Üretim Faaliyetleri:

Üretim, Enerji Piyasası Kanunu (EPK)’nda “enerji kaynaklarının, elektrik üretim tesislerinde elektrik enerjisine dönüştürülmesi” olarak tanımlanıyor. Herhangi bir santralde birincil enerji kaynakları ve diğer girdiler kullanılarak elektrik üretilmesi bu faaliyetin konusunu oluşturuyor.

Üretim faaliyeti, lisansları kapsamında kamu ve özel sektör üretim şirketleri ile organize sanayi bölgesi tüzel kişiliği tarafından yürütülebilir. Üretim şirketi lisansı kapsamında, lisansı kapsamında Tedarik şirketlerine, serbest tüketicilere ve özel direkt hat tesis ettiği kişilere elektrik enerjisi veya kapasitesi satabilir ve elektrik enerjisi veya kapasite ticareti yapabilir.

Elektrik üreticilerini birçok şekilde sınıflandırabiliriz:

Üreticinin Lisans Alıp Almamasına Göre Sınıflandırma: Elektrik üretebilmek için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK)’ndan lisans almak genel bir zorunluluktur. Ancak, bazı istisna ve muafiyetler mevcuttur. Şirket kurma ve lisans alma yükümlülüğü olmaksızın üretim yapabilecekler EPK’nın 14. maddesinde sıralanıyor. Bunların en önemlileri yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesislerinden kurulu gücü 1 MW’ı aşmayanlardır.

Üreticinin sahipliğine göre sınıflandırma:Elektrik Üretim Anonim Şirketi (EÜAŞ) kamunun sahip olduğu üretim ve tedarik şirketidir. Diğer üreticiler özel üretim şirketleridir. Bir de bir önceki paragrafta da belirtildiği üzere şirket kurma zorunluluğu olmayan lisanssız üreticiler bulunmaktadır.

enerji üretimi

Serbest Piyasada Faaliyet Gösterip- Gösterememeye Göre Sınıflandırma: Özel üretim şirketlerinden bir kısmı ürettikleri elektriği serbest piyasada satarken bir kısmı kamu ile daha önce ilgili kanunlar çerçevesinde imzaladıkları anlaşmalardaki fiyattan kamuya satarlar. Bu anlaşmalar Yap-İşlet (Yİ), Yap-İşlet-Devret (YİD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) anlaşmalarıdır. Bu üreticiler ürettikleri elektriği kamu üretim ve tedarik şirketi olan EÜAŞ’a satar. 2018 yılındaki yasal değişiklikle EÜAŞ ile birleştirilmeden önce bu anlaşmalar kapsamında üretilen elektriğin alıcısı Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ)’deydi.

Enerji Kaynağına Göre Sınıflandırma: Bazı santrallerde kömür, doğal gaz gibi fosil yakıtlar kullanılırken bazı santraller rüzgar, güneş, su gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretirler.

Üretim şirketi, lisansı kapsamında aşağıda belirtilen faaliyetleri yapabilir:

  • Tedarik şirketlerine, serbest tüketicilere ve özel direkt hat tesis ettiği kişilere elektrik enerjisi veya kapasitesi satışı,
  • Elektrik enerjisi veya kapasite ticareti ,
  • Tedarik etmekle yükümlendiği elektrik enerjisi veya kapasitesini teminen, bir takvim yılı için lisansına dercedilen yıllık elektrik enerjisi üretim miktarının, Kurul tarafından belirlenen oranını aşmamak kaydıyla elektrik enerjisi veya kapasitesi alımı.

Üretim lisansı sahibi tüzel kişilerin tesislerinde ürettiği enerjiyi iletim veya dağıtım sistemine çıkmadan kullanması kaydıyla sahip olduğu, kiraladığı, finansal kiralama yoluyla edindiği veya işletme hakkını devraldığı tüketim tesislerinin ihtiyacını karşılamak için gerçekleştirdiği üretim, nihai tüketiciye satış olarak değerlendirilmez.

2. İletim Faaliyetleri:

EPK’da iletim “elektrik enerjisinin gerilim seviyesi 36 kV üzerindeki hatlar üzerinden nakli” olarak tanımlanıyor. Ulaştırma sektörüne benzeterek anlatmaya çalışırsak, iletimi şehirler arasında ulaşıma benzetebiliriz. İstanbul otogarından Ankara Otogarına ya da Atatürk Havalimanı’ndan Esenboğa Havalimanı’na gidiş iletim faaliyetinin elektrik sektöründeki karşılığıdır. Türkiye’de iletim faaliyeti gösteren tek şirket vardır. Bir kamu şirketi olan bu şirket Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ)’dir. TEİAŞ, bu Kanunla belirlenen faaliyetler dışında bir faaliyetle iştigal edemez.

İletim faaliyetiyle birlikte yürütülmesi verimlilik artışı sağlayacak nitelikteki piyasa dışı bir faaliyetin yürütülmesi EPDK’nın iznine tabidir. İletim sistemi teknik ve teknik olmayan kayıplarını karşılamak amacıyla ve yan hizmetler piyasası kapsamında elektrik enerjisi veya kapasitesi satın alınması veya kiralanması ile iletim sistemi teknik ve teknik olmayan kayıplarını karşılamak için sözleşmeye bağlanan enerjinin, gerçekleşmeler nedeniyle fazlasının satışı bu hükmün istisnasıdır.

TEİAŞ’ın görev ve yükümlülükleri şunlardır:

a) Kurulması öngörülen yeni iletim tesisleri için iletim yatırım planı yapmak, yeni iletim tesislerini kurmak ve iletim sistemini elektrik enerjisi üretimi ve tedarikinde rekabet ortamına uygun şekilde işletmek ve gerektiğinde iletim sisteminde ikame ve kapasite artırımı yatırımı yapmak.

b) Bu Kanun kapsamında yürüttüğü faaliyetlere ilişkin tarife tekliflerini Kurumun belirlediği ilke ve standartlar çerçevesinde hazırlamak ve Kurumun onayına sunmak.

c) Şebeke, dengeleme ve uzlaştırma ve yan hizmetler hakkındaki yönetmeliklerin uygulanmasını gözetmek, bu amaçla gerekli incelemeleri yapmak, sonuçları hakkında Kuruma rapor sunmak ve gerekli tedbirlerin alınmasını talep etmek.

ç) Yük dağıtımı ve frekans kontrolünü gerçekleştirmek, piyasa işletim lisansı kapsamında yan hizmetler piyasasını ve dengeleme güç piyasasını işletmek, gerçek zamanlı sistem güvenilirliğini izlemek, sistem güvenilirliğini ve elektrik enerjisinin öngörülen kalite koşullarında sunulmasını sağlamak üzere gerekli yan hizmetleri belirlemek ve bu hizmetleri ilgili yönetmelik hükümleri doğrultusunda sağlamak.

d) İletim sisteminde ikame ve kapasite artırımı yapmak.

e) Bakanlığın kararı doğrultusunda uluslararası enterkonneksiyon çalışmalarını yapmak, iletim sistemine bağlı veya bağlanacak olan serbest tüketiciler dâhil tüm sistem kullanıcılarına şebeke işleyişine ilişkin mevzuat hükümleri doğrultusunda eşit taraflar arasında ayrım gözetmeksizin iletim ve bağlantı hizmeti sunmak.

enerji iletimi

3. Dağıtım Faaliyetleri:

EPK’da dağıtım “elektrik enerjisinin 36 kV ve altındaki hatlar üzerinden nakli” olarak tanımlanıyor. Ulaştırma sektörüne benzeterek anlatmaya devam edelim. Dağıtımın karşılığı şehir içindeki ulaşımdır. Dağıtım faaliyeti otogardan ya da havalimanından evimize ulaşımın elektrik sektöründeki karşılığıdır. Türkiye’de 21 dağıtım bölgesi vardır. Her bölgede tek bir lisanslı dağıtım şirketi faaliyet göstermektedir.

Dağıtım şirketi, lisansında belirlenen bölgede sayaçların okunması, bakımı ve işletilmesi hizmetlerinin yerine getirilmesinden sorumludur. Dağıtım şirketi, lisansında belirtilen bölgedeki dağıtım sistemini elektrik enerjisi üretimi ve satışında rekabet ortamına uygun şekilde işletmek, bu tesisleri yenilemek, kapasite ikame ve artırım yatırımlarını yapmak, dağıtım sistemine bağlı ve/veya bağlanacak olan tüm dağıtım sistemi kullanıcılarına ilgili mevzuat hükümleri doğrultusunda eşit taraflar arasında ayrım gözetmeksizin hizmet sunmakla yükümlüdür.

Piyasa faaliyeti gösteren tüzel kişiler bir dağıtım şirketine ve dağıtım şirketi piyasa faaliyeti gösteren tüzel kişilere doğrudan ortak olamaz. Dağıtım şirketi, dağıtım faaliyeti dışında bir faaliyetle iştigal edemez.

4) Toptan Satış Faaliyetleri:

EPK’da toptan satış elektrik enerjisinin ve/veya kapasitesinin tekrar satışı için satışı olarak tanımlanmaktadır. Toptan satış faaliyeti üretim ya da tedarik şirketleri tarafından gerçekleştirilmektedir. 2018 yılına kadar TETAŞ kamu toptan satış şirketiydi. TETAŞ’ın kapatılarak EÜAŞ bünyesine katılmasıyla birlikte EÜAŞ kamu üretim ve toptan satış şirketine dönüşmüştür. Diğer tedarik şirketleri özel şirketlerdir.

Tedarik şirketleri, herhangi bir bölge sınırlaması olmaksızın serbest tüketicilere toptan veya perakende satış faaliyetlerinde bulunabilir.

Dağıtım şirketi tarafından yürütülmekte olan perakende satış faaliyeti, görevli tedarik şirketi tarafından yerine getirilir. Görevli tedarik şirketi, ilgili dağıtım bölgesinde bulunan serbest tüketici olmayan tüketicilere Kurul tarafından onaylanan perakende satış tarifeleri üzerinden elektrik enerjisi satışı yapar.

Görevli tedarik şirketi, serbest tüketici niteliğini haiz olduğu hâlde, başka bir tedarikçiden elektrik enerjisi temin etmeyen tüketicilere, son kaynak tedarikçisi sıfatıyla elektrik enerjisi sağlamakla yükümlüdür. Bu şirketin son kaynak tedarikçisi sıfatıyla faaliyet göstereceği bölge, ilgili dağıtım bölgesidir ve bu husus tedarik lisansına dercedilir. Son kaynak tedarikçisi sıfatıyla sağlanacak elektrik enerjisi tarifeleri, EPDK tarafından belirlenir. Son kaynak tedarik yükümlülüğü bulunan tedarik şirketinin lisansının sona ermesi veya iptali hâlinde, ilgili bölge için son kaynak tedarik yükümlüsü tedarik şirketi Kurul tarafından yetkilendirilir.

Toptan elektrik satışı taraflar arasında imzalanan ikili anlaşmalar çerçevesinde ya da organize toptan satış piyasalarında yapılır. EPK’da organize toptan satış piyasaları:

  • Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ) tarafından organize edilerek işletilen Gün Öncesi Piyasasası, Gün İçi Piyasası
  • TEİAŞ tarafından organize edilerek işletilen Dengeleme Güç Piyasası
  • Türev ürünlerin işlem gördüğü ve Borsa İstanbul AŞ tarafından işletilen piyasalar olarak gerçekleştirilmektedir.

5. Perakende Satış Faaliyetleri:

Perakende satış elektriğin nihai tüketicilere satışıdır. Tüm tedarik şirketleri ve üretim şirketleri perakende satış faaliyeti gösterme hakkına sahiptir. Ancak üretim şirketlerinin çoğu özellikle tüketim miktarı düşük olan tüketicilere doğrudan elektrik satmayı tercih etmemektedir. Düzenlenen tarifelerin piyasa maliyetlerinin altında olması nedeniyle 2018 yılı özelinde diğer tedarikçilerden de çok azı perakende satış faaliyetini kayda değer ölçüde devam ettirmektedir.

Elektrik Üretim Anonim Şirketi (EÜAŞ) dışındaki tedarik şirketleri iki gruba ayrılmaktadır. Birinci grup yasal olarak diğer tedarik şirketlerinden daha fazla sorumluluk ve görev yüklenmiş olan görevli tedarik şirketlerinden oluşur. Diğer tüm tedarikçiler ise ikinci gruptadır.

Tüm tedarik şirketleri ve üretim şirketleri tedarikçi seçme hakkına sahip olan serbest tüketicilere fiyata ilişkin hükümleri müşteriyle beraber belirleyerek enerji satabilirler. Bu satış taraflar arasında imzalanan sözleşmeler kapsamında yapılır. Görevli tedarik şirketleri ek olarak tedarikçi seçme hakkı bulunmayan tüketiciler olan serbest olmayan tüketicilere ve tedarikçisini seçmeyi tercih etmeyen serbest tüketicilere elektrik satmak zorundadır. Bu kapsamdaki elektrik satışı için fiyatlar EPDK tarafından belirlenmektedir.

6) Piyasa İşletim Faaliyetleri:

EPK’nın 11 inci maddesine göre piyasa işletimi “organize toptan elektrik piyasalarının işletilmesi ve bu piyasalarda gerçekleştirilen faaliyetlerin mali uzlaştırma işlemleri”dir. Piyasa işletim lisansı sahibi tek şirket Enerji Piyasaları İşletme AŞ (EPİAŞ)’dir.

Bu organize piyasalardan elektriğin doğrudan yeniden satışı için ticaretinin yapıldığı iki piyasa gün öncesi piyasası ve gün içi piyasasıdır. Gün öncesi piyasasında elektrik enerjisi bir sonraki gün için alınıp satılmaktadır. Alıcı ve satıcı taraflar her bir saat için fiyat ve miktarlardan oluşan tekliflerini ilgili yazılıma girmekte ve bu teklifler yazılımda birleştirilerek bazı teklifler kabul edilmekte bazıları reddedilmektedir. Her bir saat için verilen tekliflerin eşleştiği noktada o saatin gün öncesi piyasası (piyasa takas fiyatı) oluşmaktadır.

Gün içi piyasasında o gün içinde ilerleyen saatler için ihtiyaç duyulan elektriğin ticareti yapılmaktadır. Halihazırda bu piyasadaki işlem hacmi epeyce düşüktür.

Dengeleme güç piyasasında elektrik arz ve talebindeki anlık dengesizliklerin giderilmesi için TEİAŞ bünyesindeki sistem işletmecisi tarafından daha önce piyasa katılımcılarının sundukları teklifler dikkate alınarak verilen talimatlar doğrultusunda üretim azaltılmakta ya da artırılmaktadır. Bu piyasada ana amaç ticaret değil dengesizliğin giderilmesidir.

7) İthalat ve İhracat Faaliyetleri:

Tedarik şirketleri ile üretim şirketleri Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın uygun görüşü ve yürürlükteki mevzuat doğrultusunda ihracat yapabilirler. İthalat ise yine Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının uygun görüşü ve yürürlükteki mevzuat doğrultusunda tedarik şirketlerince yapılabiliyor. İthalat ve ihracat faaliyetinin yapılabilmesi için Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun kararı gereklidir.

Mevcut Elektrik Piyasası faaliyetlerini şu şekilde özetlemek mümkündür:

Şekil 1: Türkiye Elektrik Piyasası’nda Gerçekleştirilen Faaliyetler [1]

Kaynak:
[1] Ercüment Camadan (2018), “Türkiye’de Elektrik Tarifeleri-Kapsamlı Bir Giriş”

[2] 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir