Asbest Nedir?

İsmi Yunanca’dan gelmektedir. Yunanca’da “a” olumsuzluk öneki iken “sbestos” kelimesi yok edilebilir, bastırılabilir anlamındadır. Asbest yok edilemez anlamındadır diyebiliriz.

asbest nedir
Şekil 1: Doğadaki Asbestin Görünümü

Asbest ya da amyant, lifli yapıda olup ısıya, aşınmaya ve kimyasal maddelere karşı dayanıklı fakat kanserojen bir mineraldir. Halk arasında ak toprak, çorak toprak, gök toprak, çelpek, höllük veya ceren toprağı gibi isimlerle de bilinir.

Asbest lifsi kristal yapısına sahip olan magnezyum silikat, kalsiyum-magnezyum silikat, demir-magnezyum silikat ve kompleks sodyum-demir silikat bileşimindeki bir grup mineralden oluşmaktadır. Piyasada “amyant” olarak da bilinmektedir.

Asbestin Özellikleri Nelerdir?

Asbest, tabaka silikatları grubunda yer alır. Monoklinik sistemde kristalleşir. Teorik formülü Mg6(OH)8Si4O10’dur.

asbest nedir
Şekil 2: Asbest Minerali Görünümü

Liflerin mekanik özellikleri ile ısıya karşı dayanıklılığı nedeni ile endüstride olarak kullanılmaktadır. Lifler içerdiği magnezyum nedeni ile yüksek ısılarda (2300 °F) ancak eriyebilir. Özgül ağırlığı 2,14-2,50 gr/cm3, serpantini ise 2,45-2,60 gr/cm3 arasındadır.

Asbest liflerinin uzunluğu, yumuşaklığı, gerilebilme ve bükülebilme kabiliyeti ve ateşe karşı mukavemeti ticari özelliklerindendir. Bunlar dışında asbestin şu özellikleri bulunmaktadır:

  • Yüksek derecede ısıya, aşınma ve paslanmaya karşı dayanıklıdır,
  • Erime noktası 1200°C’nin üzerindedir,
  • Asitlere ve bazlara karşı dirençlidir,
  • Elektrik geçirgenliği çok azdır,
  • Yüksek Elastikiyet ve Yüksek Sertleşebilirlik özelliği taşır,
  • Çimento ve benzeri malzemelerle karışım özelliğine sahiptir.

Arsenopirit Hakkında Detaylı Bilgi Almak İçin enerjiportali.com/arsenopirit-nedir-nerelerde-kullanilir/ Bağlantısını Ziyaret Edebilirsiniz.

Asbest Çeşitleri Nelerdir?

Genel olarak iki ana asbest grubu ayırtlanmaktadır. Bunlardan birincisi serpantin grubu daha yaygın adıyla krizotil asbest olarak adlandırılmaktadır. Dünya asbest üretiminin yaklaşık % 94’ü bu gruptan oluşmaktadır.

İkinci grup ise amfibol asbest veya diğer adıyla hornblend asbest olup bu grupta tremolit asbest yanında en fazla kullanılan asbest çeşitleri “mavi asbest” denilen krosidolit ile amosittir.

Krizotil Asbest:

Sanayi tesislerinde en fazla kullanım alanı bulan Beyaz Asbest adı verilen Krizotil, dayanıklı ve zor eriyebilen bir asbest türüdür. Kumaşlarda kullanılan iplikçik şeklinde günlük hayatta yer alır.

Sanayi tesislerinde en fazla kullanım alanı bulan Beyaz Asbest adı verilen Krizotil, dayanıklı ve zor eriyebilen bir asbest türüdür. Kumaşlarda kullanılan iplikçik şeklinde günlük hayatta yer alır.

Krizotil Asbest
Şekil 3: Krizotil Asbest

Zor eridiği için elektrik ile ilgili işlerde ve termal tesislerde kullanım alanı yaygındır. Asitler tarafından kolayca eritilebilir ancak bazlara karşı dirençlidir. Beton yapımında, boyada, yapıştırıcılarda, yer kaplama malzemelerinde, macunda, kumaşta, contada, bağlantı malzemelerinde kullanılmaktadır.

Uluslararası piyasalarda lif uzunluğuna göre 7 ayrı grup halinde satışa sunulur:

Grup Adı Boyut Değeri
1.Grup >1,9 cm
2.Grup 1,91-1,32 cm
3.Grup 1,32-0,6 cm
4.Grup 0,6-0,4 cm
5.Grup 0,4-0,2 cm
6.Grup 0,2-0,1 cm
7.Grup 0,1 cm
8.Grup toz asbest

1, 2 ve 3. grup asbestler lif uzunlukları en fazla olanlardır. Tekstil asbesti olarak da adlandırılırlar. İzolasyon malzemeleri de bu grup asbestlerden yapılır. 4. grup asbest basınca dayanıklı asbestli çimento borularında; 5. grup asbest, asbestli çimento levhalarının üretiminde; 6. grup asbest, asbestli çimento üretiminde; 7. grup asbest ise fren balataları gibi malzemelerin imalinde kullanılır. Daha düşük boyutlu asbeste ise toz asbest adı verilir.

Amfibol Asbest:

Kahverengi Asbest denilen Amozit, neme ve kimyasallara karşı dirençlidir. Kopması diğerlerine nazaran daha kolaydır. Boru yalıtımlarında ve yanmaz malzemelerde kullanıldığı görülmektedir. Amfibol grubu asbest türleri çok küçük çapa sahiptir. Böylelikle insan dokularına daha kolay nüfuz edebilir. Bu nedenle de Amfibol asbest türleri serpantin grubuna göre daha tehlikeli olarak kabul edilir.

Tremolit-Aktinolit:
Şekil 4: Amyant Asbest Görüntüsü

Tremolit-Aktinolit:

Bu asbest türü, kalsiyum, magnezyum ve demir içeriklidir. Kullanım alanı çok dardır. Bu grupta sayılan diğer asbest türü olan antofilit ise elektriksel olarak oldukça güçlü bir yalıtıma sahiptir. Yalıtım malzemelerinde, plastiklerde ve yapıştırıcılarda yaygın olarak kullanılır.

Krokidolit:

Mavi Asbest adı verilen ise demir ve soda içerikli olduğu için bu renktedir. Filtre, beton, conta ve yalıtım sektöründe kullanılır.

Asbest Nerelerde Kullanılır?

Lifsi minerallerin boy : en oranı 3’ten fazladır. Yani boyları enlerinden en az 3 misli veya daha fazla uzundur. Asbest mineralleri bu lifsi yapısal özellikleri nedeniyle “fibröz mineraller” olarak da anılırlar. Mineraller bu yapı sayesinde ısı, sürtünme ve baskıya yani strese dayanıklıdırlar, lifsi yapıları onlara mükemmel bir yalıtım yeteneği verir. Bu özellikleri sayesinde asbest endüstride, yaklaşık 3.000 iş kolunda yaygın kullanım alanı bulmuştur. Başlıca kullanıldığı alanlar şöyledir:

  • Çimento Endüstrisi,
    • Levha imalatı
    • Boru imalatı
    • Conta imalatı
  • Tekstil Endüstrisi,
    • İplik
    • Kumaş
  • Kâğıt Endüstrisi, (asbestli kâğıt ve karton yapımı)
  • Otomotiv Endüstrisi,
    • Fren Balatası
    • Debriyaj Balatası
asbest
Şekil 5: Asbestin Ürün Hallerinden Biri

Asbest, tutuşmazlık, sıcaklığa ve pasa mukavemet, ısı izolasyonu, yüksek mekanik dayanıklılık, özellikle çimento ve benzerleri ile yakınlık kurabilme vb. gibi özellikleri olması nedeniyle yapılarda bir çok noktada kullanılmıştır.

Sağlık riskleri nedeniyle günümüzde başta Avrupa olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde asbestin üretilmesi ve endüstride kullanılması yasaklanmış; birçok ülkede ise ciddi kısıtlamalar getirilmiştir. Ülkemizde de 2010 yılında asbest üretimi ve kullanımı tamamen yasaklanmıştır. Ancak bu tarihe kadar üretilen ve kullanılan asbest halen hayatımızın her anında yer almaktadır.

asbestin binalarda kullanımı
Şekil 6: Binalarda Asbestin Kullanıldığı Yerler

Asbestli ürünler yıpranmayan, yalıtıcı, yanmayan, dayanıklı ve ucuz özelliklerinden dolayı bu silikat grubu geçtiğimiz yıllarda yıllarda birçok maddeye ilave edilerek kullanılmıştır. Asbestli maddelerin yıpranması ile küçük asbest lifleri havaya karışırlar. Asbestin serbest olarak havada bulunması, sağlık için büyük tehlike ifade eder.

Asbestin yerine kullanılabileceği düşünülen mineraller: Atapulgit, biyotit, grafit, muskovit,  serpantin, silika, talk, vermikülit ve wollastonittir. Araştırmalar bu maddeleri potansiyel ikame maddesi yapan özellikler üzerine yoğunlaşmıştır. Bu minerallerin çoğu asbestten daha ucuz olup kolayca elde edilebilir ve kanserojen etkisi yoktur. Akciğer hastalıklarına sebep olabilecek mineraller kuvars, diyatomit ve perlittir.

Bazı uygulamalarda asbest yerine cam elyafı, mineral yünü ve seramik liflerini içeren sentetik-inorganik ikame maddeleri kullanılır. Cam lifi ve mineral yünü asbestten daha pahalıdır. Bu maddelerin ticari üretimi yaygın olup bulunması kolaydır. Bazı vakalar cam lifinin ve mineral yününün kanserojen etkiler yapabileceğini göstermiştir. Seramik lifleri kanserojen ve fibrojenikdir.

Asbest Nasıl Keşfedilir?

Asbest mineralleri bazik ve ultrabazik kayaçlarda çeşitli tenörlerde bulunur. Dunit ve serpantinlere bağlı krizotil asbest yataklarında işletme tenörü %3’e kadar inmektedir. Amfibol asbest yataklarında bu oran daha yüksektir.

asbest minerali
Şekil 7: Asbest Rezervi

Asbest Nerelerde Bulunur?

Asbest, yeryüzünün toprak örtüsünde doğal olarak bulunur. Yer kabuğunu oluşturan kayaların yapısında da değişen oranlarda asbest mineralleri vardır. Asbest, özellikle volkanik aktivitenin yüksek olduğu alanlarda, yer yer yoğun birikimler halinde bulunur.

Dünyada asbest kaynakları en zengin ve asbest üretimi en fazla olan ülkeler sıralaması Rusya, Çin, Güney Afrika, Kazakistan, Kanada şeklindedir.

Türkiye asbest rezervleri bakımından oldukça zengin olup Sivas, Erzincan, Tokat, Bursa, Hatay ve Bitlis’te krizotil (beyaz asbest), Eskişehir ’de ise amfibol türü asbest yatakları bulunmaktadır.

Uluslararası asbest ticaretinde önemli rol oynayan kuruluşlar daha çok Kanada, Güney Afrika, Rodezya ve Rusya gibi büyük üretici ve ihracatçı ülkelere aittir. Asbest Enstitüsü (AL), Uluslararası Elyaf Güvenliği Grubu (IFGS) ve AIA (Asbestos International Association) sektördeki en önemli uluslararası kuruluşlardır.

kontrollü asbest sökümü
Şekil 8: Kontrollü Asbest Söküm Çalışmalarından Bir Görüntü

Asbestin Sağlığa Zararları Nelerdir?

Dünya Sağlık Örgütü Uluslararası Kanser Araştırma Merkezi (WHO – International Agency for Research on Cancer) tarafından “Kanserojen Maddeler” listesinde Grup 1A kanserojen olarak tanımlanan Asbest ülkemizde önemli bir halk ve çalışan sağlığı sorunudur.

Asbest lifleri havada solunur hale geldiklerinde tehlikelidir, öldürücüdür. Mezotelyoma denilen akciğer zarı kanseri bu hastalıkların başlıcalarından birisidir. Solunum yoluyla maruz kalınan asbest hastalıklarından diğerleri gırtlak kanseri ve yumurtalık kanseridir. Ayrıca akciğer hastalıklarından biri olan asbestozis de yakalanma ihtimali bulunan rahatsızlıklardan biridir.

asbestin sebep olduğu hastalıklar

Asbest temaslılarının sigara içmesi, hastalıkların özellikle de akciğer kanserinin oluşumunu hızlandırdığından, sigarayı bırakmaları veya hiç sigara içmemeleri gerekir.

Çevresel asbest teması olan kişilerin nefes darlığı, yan ağrısı, göğüs ağrısı, zayıflama şikayetleri olduğunda hiç beklemeden bir göğüs hastalıkları uzmanına muayene olması gereklidir.

Eski binaların yapımında kullanılan asbest, kentsel dönüşümde gerekli tedbirler alınmadığında akciğer kanseri başta olmak üzere toplum sağlığı açısından tehlike oluşturuyor. Bakanlıklar ve belediyelerin sorumluluğu birbirine atarken, uzmanlar asbestli binaların yıkımının kanser tehlikesi taşıdığına dikkat çekiyor.

Yenilenmesi gereken bu binalar inşa edilirken,  çatı, yer- tavan kaplamaları, yalıtım amaçlı püskürtme kaplamaları, yangına dayanıklı yalıtım panelleri, kaloriferler, kazanları vb. yerlerinde asbest kullanıldı. Asbestli çimentodan imal edilmiş ürünler, conta elemanları, atık su boruları ve derzlerine de dikkat edilmesi gerekiyor.

Asbest Konusunda Yasal Mevzuat:

Asbestle çalışmaya artık sadece Söküm, Yıkım, Tamir, Bakım, Uzaklaştırma çalışmaları kapsamında izin verilmektedir.

İşveren, çalışmalara başlamadan önce iş planı hazırlamak ve işyerinin bağlı bulunduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne iş planı ile bildirimde bulunmakla yükümlüdür.

Kaynaklar:
1)MTA
2)Asbest Söküm Çalışmaları Sunumu, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
3)Asbest Nedir?, Erdinç Tezcan
4)Binalarda Yapılacak Asbest Söküm Çalışmalarının İş Sağlığı ve Güvenliği Yönünden Değerlendirilmesi, Dilan Yeşilyurt, Uzmanlık Tezi

Daha Fazla Maden ve Minarel İncelemek İçin enerjiportali.com/category/enerji-rehberi/enerji-sozlugu/madenler-ve-mineraller/ Bağlantısını Ziyaret Edebilirsiniz.